قضاوت

قضاوت از جمله کارهایی است که در قرآن به آن اشاره شده است. حضرت امام خمینی رحمه الله در این باره چنین می فرمایند: «منصب قضاوت از منصب های با عظمتی است که خداوند آن را برای پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم ، و از طرف او برای ائمه معصومین علیهم السلام ، و از طرف معصومین علیهم السلام برای فقیه جامع الشرایط قرار داده است». مرحوم آشتیانی می فرمایند: «احادیثی که دلالت دارد بر این که منصب قضاوت از جمله منصب های پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم و جانشینان اوست بسیار است، مهم این است که ببینیم از قرآن می توان چنین مطلبی را استفاده کرد یا نه؟» و سپس آیه 26 سوره «صاد» را به عنوان دلیل قرآنی بر این مدعا ذکر می فرمایند. مفهوم آیه چنین است: «ای داود، ما تو را در زمین خلیفه و جانشین گردانیدیم. پس میان مردم به حقّ داوری کن و زنهار که از هوس پیروی مکن که تو را از راه خدا به در کند». علامه طباطبایی رحمه الله می فرمایند: «حکم وقتی به انبیا نسبت داده می شود به معنای قضاوت است و از منصب های الهی است که به انبیا واگذار شده است».

ویژگی های قاضی از منظر امام علی علیه السلام

در این که کار «قضاوت» از جمله کارهای بسیار مهم حکومتی است شکی نیست. مهم این است که بدانیم قضات چه ویژگی هایی باید داشته باشند. سخنان گوهربار امیر بیان حضرت علی علیه السلام در مورد گزینش قضات، خطاب به مالک اشتر بسیار در خور تعمق بوده، گره گشای بسیاری از مشکلات کنونی جامعه اسلامی ما خواهد بود. حضرت علی علیه السلام در این بخش از نامه، ویژگی های چندی را برای گزینش قاضیان یادآور می شوند: 1. قاضی باید کسی باشد که فشار کار بر او دشوار نیاید؛ 2. ستیز متخاصمان او را به لجاجت نکشاند؛ 3. بر لغزش پایدار نباشد؛ 4. وقتی حق را شناخت، در بازگشت به آن در نماند؛ 5. چشم طمع به مال دیگران ندوزد؛ 6. به شناخت اندک بسنده نکند؛ 7. در شهادت، درنگش از همه بیشتر باشد؛ 8. بیش از همه حجت و برهان به کار برد؛ 9. از آمدوشد صاحبان دعوا کم تر به ستوه آید؛ 10. در آشکار شدن کارها از همه شکیباتر باشد؛ 11. در صورت روشن شدن حکم از همه قاطعتر باشد؛ 12. ستایش فراوان او را به خودبینی نکشاند؛ 13. خوش آمدگویی او را بر نیانگیزاند.. طبعا افرادی که دارای این ویژگی ها باشد، بسیار اندک هستند، همان گونه که حضرت خود فرموده است: «اینان اندکند». سپس حضرت به سبب حساس بودن کار قضاوت به مالک سفارش می کند تا در رسیدگی به امر قضاوت کوتاهی نکند. بنابراین، منصب قضاوت از جمله کارهایی است که در درجه اول، جز انبیا و اولیای الهی کسی شایستگی عهده دارشدن آن را ندارد، سپس این منصب از آنِ فقهای واجد شرایط است، و سرانجام در صورت اضطرار و ناچاری، اگر بنا شد به افراد دیگری واگذار شود، باید کسانی عهده دار این منصب باشند که علاوه بر قدرت اجتهاد از ویژگی های دیگری که آنها را از لغزش ها در امان نگه می دارد، برخوردار باشند.

قوه قضائیه

قضاوت در اسلام بخشی از حکومت به شمار می رود؛ زیرا قضاوت، اداره امور جامعه در موارد اختلاف است. از آن جا که اسلام خود نظام قضایی ویژه ای تأسیس کرده است و بر مبنای احکام و قوانین خاصّی به حل اختلافات می پردازد، سرپرستی قوه قضائیه باید در دست مجتهد جامع الشرایط با ویژگی های خاص هم چون عدالت باشد تا بتوان همه اختلافات را مطابق با دستور اسلام حل وفصل نمود. البته در موارد خاص مانعی ندارد که قاضی، مجتهد نباشد، و فقط حقوقدانِ اسلامی یعنی فقه شناس باشد که از شروط دیگر هم چون عدالت برخوردار بوده وبه وکالت از مرجع تقلید و مطابق با قوانین شرعی، به قضاوت بپردازد.